Problemy w orzekaniu o niepełnosprawności

Orzekanie o niepełnosprawności i ustalaniu poziomu potrzeby wsparcia to obszar obarczony wieloma trudnościami, których skalę ujawniła kontrola Najwyższej Izby Kontroli. Po ustaniu pandemii COVID-19 okazało się, że system nie radzi sobie z szybkim rozładowaniem zaległości, a osoby niepełnosprawne stoją przed ryzykiem utraty wsparcia, także w prawie pracy.

Raport NIK z kontroli zespołów orzekających

13 sierpnia 2025 roku NIK opublikowała raport z kontroli orzekania o niepełnosprawności w czterech powiatowych zespołach i Wielkopolskim Urzędzie Wojewódzkim. Kontrola objęła lata 2023-2024 i wykazała poważne niedociągnięcia:

• Brak pełnej kadry orzeczniczej – zwłaszcza brakowało lekarzy specjalistów, w tym psychiatrów, otolaryngologów, okulistów, neurologów, pediatrów i ortopedów.
• Niska jakość uzasadnień orzeczeń – były lakoniczne i ogólnikowe, co utrudniało skuteczne odwołania.
• Niezgodne z prawem wzory wniosków – zawierały oświadczenia nieprzewidziane przepisami.
• Niedostateczny nadzór wojewódzkiego zespołu – spośród 12 planowanych kontroli wykonano tylko 5.
• Opóźnienia w wydawaniu orzeczeń – do końca 2024 r. tylko 25,7% wniosków zakończono decyzją.
• Brak pełnej dostępności jednostek – niedostosowanie architektoniczne, cyfrowe i komunikacyjne utrudniało osobom niepełnosprawnym dostęp do zespołów orzekających.
• Brak odpowiednich rozwiązań ewakuacyjnych dla osób ze szczególnymi potrzebami.

Przyczyny i konsekwencje

Według NIK, kluczowym powodem problemów kadrowych są niskie stawki wynagrodzeń, które zniechęcają lekarzy do pracy w orzecznictwie. W efekcie często orzeczenia wydają lekarze bez specjalizacji adekwatnej do przypadków, co wpływa na niską jakość decyzji i ich nieprzejrzystość. Brak dostępności i opóźnienia utrudniają osobom z niepełnosprawnościami składanie wniosków i korzystanie z przysługujących im praw.

Zalecenia NIK dla poprawy systemu

Najwyższa Izba Kontroli wskazała konieczność podjęcia działań naprawczych, m.in.:

• pozyskania i zatrudnienia lekarzy specjalistów,
• poprawy jakości i precyzji uzasadnień orzeczeń,
• dostosowania formalnych wzorów wniosków do obowiązujących przepisów,
• wzmocnienia nadzoru wojewódzkiego nad zespołami powiatowymi,
• zapewnienia terminowego rozpatrywania wniosków o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia,
• dostosowania infrastruktury zespołów do potrzeb architektonicznych, cyfrowych i komunikacyjnych osób ze szczególnymi potrzebami.

Nowe przepisy obowiązujące w 2025 roku

Warto zauważyć, że w 2025 roku wprowadzono istotne zmiany w systemie orzekania. Od 14 sierpnia 2025 r.:

• Komisje ds. niepełnosprawności mogą działać w większym składzie, w tym z udziałem lekarzy w trakcie specjalizacji lub z min. 5-letnim doświadczeniem zawodowym.
• Wprowadzono krótsze procedury i ustne uzasadnianie decyzji bezpośrednio po badaniu.
• Określono nowe minimalne okresy ważności orzeczeń, np. 3 lata dla dzieci, 7 lat dla osób z rzadkimi chorobami genetycznymi.
• Uproszczono proces dla osób z wybranymi jednostkami chorobowymi, m.in. możliwe jest stałe orzeczenie bez konieczności częstych potwierdzeń.

Łukasz Krasoń, Pełnomocnik Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych, podkreśla, że zmiany mają na celu usprawnienie systemu i skrócenie czasu oczekiwania na orzeczenia.

"Kolejny kawałek polskiego systemu orzeczniczego właśnie poprawiamy. W powiatowych zespołach ds. orzekania o niepełnosprawności będą mogli pracować lekarze w trakcie specjalizacji" — Łukasz Krasoń, Pełnomocnik Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych

Źródło: forsal.pl