Barbarka – od Bormola do miejsca kultu św. Barbary
Barbarka, znana dawniej jako Bormol, to historyczna osada zlokalizowana niedaleko Torunia, która od XIII wieku słynęła jako miejsce pielgrzymkowe i jarmarków. Już w 1299 roku powstała tam kaplica, prawdopodobnie kolejna z wielu w tym miejscu, poświęcona świętej Barbarze – patronce flisaków i jednej z czternastu świętych wspomożycieli Kościoła katolickiego.
Kult św. Barbary w Barbace był tak popularny, że w 1475 roku biskup Wincenty Gosławski (zwany także Kiełbasą) organizował sposób dzielenia darów składanych przez pielgrzymów i nagłaśniał cuda związane z obecnością patronki. Tego samego roku papież Sykstus IV przyznał sto dni odpustu wiernym nawiedzającym kaplicę w wyznaczone dni, a biskup chełmiński Szczepan dołożył do tego kolejne 40 dni odpustu.
Kaplica i sanktuarium
Kaplica św. Barbary była miejscem ożywionego kultu do czasów wojen szwedzkich, kiedy to została zniszczona. Dzięki ofiarności wiernych w 1660 roku zbudowano ją ponownie, tym razem z pruskiego muru, wyposażoną w trzy ołtarze i figurę św. Barbary. Jednak sytuacja uległa pogorszeniu i wraz z upływem czasu kaplica popadła w ruinę, by w 1842 roku powstać w mniejszej formie nowa świątynia, nadal służąca jako miejsce odpustów i jarmarków.
Jarmarki i życie społeczne
Zwyczaje odpustowe w Barbace łączyły się również z targami miejskimi, na które przybywali rzemieślnicy i kupcy, tacy jak piernikarze, piekarze, rzeźnicy czy szewcy. W 1881 roku "Gazeta Toruńska" opisywała te wydarzenia jako połączenie odpustu i targu kramowego. Produkty takie jak chleby z Barbarki docierały także na miejskie rynki Torunia.
Duchowe miejsce i źródło
Znaczącym elementem kultu była woda ze źródełka uważana za uzdrawiającą oraz drewniana figura św. Barbary powstała dzięki księdzu Berendtowi. Źródełko zostało zabezpieczone przez młynarza Tilka z Torunia, którego rodzina odegrała istotną rolę w lokalnej społeczności i gospodarce Torunia.
Legenda św. Barbary
Św. Barbara to postać z legendy wczesnochrześcijańskiej, uważana za męczennicę z Nikomedii (dzisiejsza Turcja), która wbrew woli ojca przyjęła chrzest i została ścięta za wiarę około 305 roku. Kult św. Barbary jest obecny w Polsce od co najmniej XI wieku i łączy się z ochroną przed niebezpieczeństwami, co wpisuje się w duchowy wymiar Barbarki pod Toruniem.