Historia obrazu i wątpliwości co do autentyczności

Obraz „Targ na jarzyny na placu Żelaznej Bramy w Warszawie”, zakupiony przez Muzeum Wielkopolskie (dziś Muzeum Narodowe w Poznaniu) w 1948 roku, przez dekady uważany był za oryginalne dzieło Józefa Pankiewicza z 1888 roku. Dzieło to zostało nagrodzone srebrnym medalem na Wystawie Powszechnej w Paryżu w 1889 roku i uznawane było za ważny element polskiego malarstwa realistycznego.

W 2017 roku prof. UAM dr hab. Michał Haake zgłosił wątpliwości co do autentyczności obrazu, co spowodowało rozpoczęcie projektu badawczo-konserwatorskiego pod kierownictwem Agnieszki Rękawek w Pracowni Konserwacji Malarstwa i Drewnianej Rzeźby Polichromowanej.

Proces badawczy i konserwacja

Prace konserwatorskie trwały od 2019 do 2025 roku. Zaczęto od odkrywek schodkowych, usuwając kolejne warstwy wtórne i przemalowania, które zostały naniesione w poprzednich restauracjach. Usunięto także drugie płótno, które podklejono na oryginalnym obrazie, aby zbadać tylnią powierzchnię i poszukać ewentualnych inskrypcji czy znaków.

W ramach projektu wykonano szczegółowe badania technologiczne każdej warstwy obrazu – jego pigmentów, materiałów, spoiw oraz rodzaju podobrazia. Wyniki te porównano z autentycznymi pracami Józefa Pankiewicza. Badania wykazały, że sygnatura „J. Pankiewicz. 88.” została naniesiona wtórnie, a oryginalne malowidło nie zachowało się na podobraziu.

Wyniki i emocje przy konserwacji

„Temu projektowi towarzyszyły duże emocje. Na początku miałam nadzieję, że po oczyszczeniu warstw uda się odnaleźć choć fragment oryginału. Niestety tej tezy się nie udało potwierdzić” — Agnieszka Rękawek, konserwatorka

Mimo rozczarowania, obraz zachowuje wysoką wartość artystyczną i historyczną. Po konserwacji odzyskał pierwotny blask, ukazując warsztat nieznanego malarza, który przez dekady wprowadzał w błąd ekspertów i miłośników sztuki.

Prezentacja dzieła po konserwacji

Od 25 września do 7 grudnia 2025 roku w Muzeum Narodowym w Poznaniu można zobaczyć efekt wieloletniego projektu podczas wystawy „Ulec złudzeniu. Badania i konserwacja obrazu +Targ na jarzyny na placu Żelaznej Bramy w Warszawie+”.

Ekspozycja obejmuje sam obraz po konserwacji umieszczony w nowej ramie, porównanie z fotografią zaginionego pierwowzoru w skali 1:1, oś czasu z losami oryginału i kopii oraz szczegółowe prezentacje wyników badań – w tym stan zachowania, przebieg prac konserwatorskich, analizę sygnatury i różnice technologiczne. Wystawę uzupełniają fotografie, opisy, prezentacje multimedialne oraz film dokumentujący cały proces konserwatorski.

Po zakończeniu pokaz pozostanie w Galerii Sztuki Polskiej XIX w. obrazu, jednak z odpowiednim podpisem wyrażającym, że jest to kopia, nie oryginał Józefa Pankiewicza.

„Oczywiście mam nadzieję, że kiedyś uda mi się zobaczyć oryginał tego dzieła. Co się z nim stało, tego niestety nie wiemy” — Agnieszka Rękawek, konserwatorka