Sporysz – zagrożenie dla zbóż i zdrowia
Sporysz (Claviceps purpurea) to grzyb atakujący kłosy zbóż, m.in. żyto, powodując powstawanie twardych, ciemnych sklerocjów zamiast zdrowych ziaren. Ziarna z porażonym sporyszem zawierają toksyczne alkaloidy, które nie rozkładają się podczas wypieku czy gotowania. Długotrwałe spożywanie zanieczyszczonej żywności prowadzi do poważnych problemów zdrowotnych (zwanych dawniej „ogniem św. Antoniego”).
Warunki sprzyjające rozwojowi i identyfikacja
Największe ryzyko porażenia występuje w latach o chłodnej i wilgotnej pogodzie w okresie kwitnienia zbóż, zwłaszcza na polach zacienionych, w zagłębieniach terenu i przy skrajach lasów. Charakterystyczne sklerocja są zakrzywione, ciemnofioletowe lub czarne, łatwo wyróżnić je w kłosie, co pozwala na ich wykrycie jeszcze przed zbiorem.
Nowe regulacje UE i limity sporyszu
Od 1 lipca 2025 r. zaczną obowiązywać ostrzejsze limity dotyczące dopuszczalnej zawartości sklerocjów i alkaloidów sporyszu w ziarnie oraz produktach zbożowych zgodnie z rozporządzeniem UE 2023/915. Przykładowo, maksymalna zawartość sklerocjów sporyszu w oczyszczonym ziarnie żyta i innych zbóż (poza kukurydzą i ryżem) będzie ograniczona do 0,2 g/kg, a poziom alkaloidów do 0,2 mg/kg. Od 2028 r. limity te będą zaostrzone jeszcze bardziej.
Jak ograniczyć porażenie sporyszem?
Całkowite wyeliminowanie sporyszu nie jest możliwe, ale można znacznie ograniczyć jego obecność poprzez:
- stosowanie odpowiednich działań agrotechnicznych – zabiegi ograniczające wilgotność i zastoje wody, np. spulchnianie gleby i odpowiedni termin siewu,
- dobór odpornościowych odmian zbóż,
- systematyczną selekcję i oczyszczanie ziarna przed magazynowaniem i sprzedażą,
- utrzymanie higieny pól i monitorowanie plantacji podczas kwitnienia,
- unikanie opóźnionego i nierównomiernego dojrzewania, które sprzyja infekcji.
Znaczenie dostosowania się do nowych norm
Dla rolników to czas, kiedy odpowiedzialność za jakość ziarna i rygorystyczna selekcja partii będą kluczowe. Przestrzeganie norm minimalizuje ryzyko strat ekonomicznych oraz problemów w sprzedaży. Im szybciej gospodarstwa zaczną dostosowywać praktyki do nowych przepisów, tym łatwiej uniknąć negatywnych skutków dla produkcji i zdrowia konsumentów.
Sporysz nie jest nowym zagrożeniem, ale od 2025 roku rolnicy muszą liczyć się z jeszcze ostrzejszymi normami i większą odpowiedzialnością za jakość ziarna — co oznacza konieczność dokładniejszej selekcji partii i świadomego wyboru odmian.
Źródło: farmer.pl